Szpaleta

Szpaleta, glif i ościeże

Określenia "szpaleta", "glif" i "ościeże" bywają używane zamiennie, ale nie zawsze oznaczają dokładnie to samo.

• Ościeże to powierzchnia muru ograniczająca otwór okienny lub drzwiowy. Może być jeszcze niewykończona.
• Glif to najczęściej widoczna boczna albo górna płaszczyzna wnęki.
• Szpaleta może oznaczać wykończoną powierzchnię glifu albo całą obudowę wnęki.

W języku wykonawców spotyka się również określenie "obróbka szpalet". Może ono obejmować uzupełnienie ubytków po montażu okna, wyrównanie powierzchni, zamocowanie narożników, szpachlowanie, gruntowanie i malowanie. Zakres tych prac warto dokładnie ustalić przed rozpoczęciem robót.

Rodzaje szpalet

Podstawowy podział obejmuje szpalety wewnętrzne i zewnętrzne. Różnią się one położeniem, sposobem wykończenia oraz warunkami, na które są narażone.

Szpalety boczne mogą być wykonane prostopadle do ramy albo nieznacznie rozszerzać się w stronę pomieszczenia. Rozszerzone glify pomagają lepiej rozprowadzić światło, co ma znaczenie zwłaszcza w budynkach z grubymi ścianami.

Jakie funkcje pełni szpaleta?

Szpaleta tworzy estetyczne połączenie okna lub drzwi ze ścianą. Zakrywa nierówności muru, piankę montażową, taśmy, łączniki i inne elementy znajdujące się wokół ramy.

Zabezpiecza również krawędzie otworu przed uszkodzeniami i zabrudzeniem. Po stronie zewnętrznej chroni miejsce montażu przed działaniem warunków atmosferycznych, natomiast wewnątrz ułatwia utrzymanie wnęki w czystości.

Kształt szpalety wpływa także na dostęp światła do wnętrza. Głęboka i wąska wnęka może ograniczać doświetlenie pomieszczenia, dlatego w niektórych budynkach boczne powierzchnie wykonuje się pod niewielkim kątem.

Sama warstwa tynku, gładzi lub płyty nie zapewnia jednak właściwej izolacji. O szczelności i ograniczeniu strat ciepła decydują przede wszystkim poprawny montaż stolarki, ciągłość ocieplenia oraz zabezpieczenie strefy wokół ramy.

Z czego wykonuje się szpaletę?

Materiał dobiera się do rodzaju podłoża, miejsca zastosowania oraz sposobu wykończenia wnętrza lub elewacji.

• Tynk - tradycyjne rozwiązanie na stabilnym podłożu murowanym.
• Gładź - cienka warstwa wykończeniowa nakładana na równy tynk lub płytę.
• Płyty gipsowo-kartonowe - stosowane przy głębokich wnękach i zabudowie okien dachowych.
• Gotowe szpalety systemowe - elementy dopasowane do określonych modeli i rozmiarów okien.
• Drewno lub płyty drewnopochodne - dekoracyjne wykończenie stosowane we wnętrzach.
• Tynk elewacyjny, płytki lub panele - materiały używane do szpalet zewnętrznych.

W łazienkach, pralniach i innych pomieszczeniach o podwyższonej wilgotności należy stosować materiały odpowiednie do takich warunków. Szpaleta zewnętrzna musi być natomiast odporna na opady, mróz i promieniowanie słoneczne.

Jak wykonuje się szpaletę?

Prace rozpoczyna się od sprawdzenia miejsca połączenia ramy z murem. Przed jego zakryciem należy upewnić się, że przestrzeń wokół okna lub drzwi została prawidłowo wypełniona i uszczelniona.

Nadmiar pianki montażowej można przyciąć, ale nie należy usuwać jej zbyt głęboko. Puste przestrzenie przy ramie mogą prowadzić do wychłodzenia powierzchni, przewiewów i zawilgocenia.

Następnie oczyszcza się podłoże, usuwa luźne fragmenty starego tynku i uzupełnia większe ubytki. Zewnętrzne krawędzie wnęki zabezpiecza się zwykle narożnikami, które pomagają uzyskać prostą linię i chronią tynk przed uszkodzeniem.

Na przygotowane podłoże nakłada się tynk albo mocuje płyty. Po wyschnięciu powierzchnię można zaszpachlować, zagruntować i pomalować. Styk szpalety z ramą powinien być wykonany w sposób ograniczający ryzyko powstawania rys. Stosuje się w tym celu między innymi odpowiednie listwy i profile przyokienne.

Szpaleta okna dachowego

Szpaleta okna dachowego łączy ramę zamontowaną w połaci dachu z wewnętrzną zabudową poddasza. Może być wykonana z płyt gipsowo-kartonowych albo z gotowych elementów systemowych.

Górną część wnęki prowadzi się zazwyczaj możliwie poziomo, a dolną pionowo. Taki kształt pomaga lepiej wykorzystać światło dzienne i ułatwia przepływ ciepłego powietrza przy szybie.

Pod obudową musi zostać zachowana ciągłość izolacji cieplnej oraz szczelne połączenie paroizolacji z ramą. Braki w tych warstwach mogą powodować wychłodzenie, skraplanie pary wodnej i powstawanie wilgotnych plam.

Błędy i uszkodzenia szpalety

Do najczęstszych błędów należą:

• zakrycie miejsca montażu bez sprawdzenia izolacji i szczelności,
• pozostawienie pustych przestrzeni wokół ramy,
• zbyt sztywne połączenie tynku z ościeżnicą,
• brak narożników lub wzmocnienia połączeń,
• wykonanie kolejnych warstw na wilgotnym podłożu,
• użycie materiałów nieodpornych na warunki zewnętrzne,
• zasłonięcie otworów odwadniających w ramie okna,
• brak ciągłości izolacji przy oknie dachowym.

Pęknięcie przy ramie może wynikać z różnej pracy materiałów, niestabilnego podłoża lub niewłaściwego wykończenia styku. Rysy w narożnikach mogą być natomiast skutkiem braku wzmocnienia albo pracy konstrukcji budynku.

Wilgotne plamy mogą wskazywać na nieszczelność od strony elewacji, źle wykonany parapet, przerwę w ociepleniu albo kondensację pary wodnej na zimnej powierzchni. Przed naprawą trzeba ustalić przyczynę. Samo zaszpachlowanie rysy lub zamalowanie plamy zwykle daje jedynie krótkotrwały efekt.

Szpaleta - przykłady

Szpaleta po wymianie okna

Podczas usuwania starego okna często dochodzi do uszkodzenia tynku wokół otworu. Po zamontowaniu nowej ramy trzeba uzupełnić izolację, wyrównać boczne i górną powierzchnię wnęki, zabezpieczyć krawędzie oraz odtworzyć warstwy wykończeniowe. Takie prace określa się jako naprawę lub obróbkę szpalet.

Głęboka szpaleta w starym budynku

W budynku o grubych murach okno może znajdować się blisko zewnętrznej powierzchni ściany. Od strony pomieszczenia powstaje wtedy głęboka wnęka. Jej boczne płaszczyzny można wykonać prostopadle do ramy albo lekko rozszerzyć w stronę wnętrza, aby poprawić dostęp światła.

Szpaleta jest więc widocznym wykończeniem ważnego miejsca połączenia stolarki ze ścianą. Jej trwałość zależy nie tylko od starannego tynkowania lub montażu płyt, ale również od prawidłowego osadzenia okna, ciągłości izolacji i zabezpieczenia strefy przy ramie.